In maart publiceerde Cedefop het rapport Vocational education and training (VET) occupations in shortage: from evidence to coordinated policy responses over het tekort aan geschikte arbeidskrachten op de Europese arbeidsmarkt. Het rapport richt zich vooral op beroepen waarvoor mensen via het beroepsonderwijs worden opgeleid.
Cedefop is het Europees centrum voor de ontwikkeling van beroepsonderwijs en opleiding en doet onderzoek naar vaardigheden, opleidingen en arbeidsmarktontwikkelingen. Het ondersteunt beleidsmakers met analyses en data en brengt in dit rapport oorzaken van arbeidstekorten en mogelijke oplossingen in beeld.
Een groeiend probleem op de Europese arbeidsmarkt
Het rapport laat zien dat arbeidstekorten in Europa een breed probleem zijn en steeds meer sectoren raken. Het gaat daarbij niet alleen om een gebrek aan arbeidskrachten, maar ook om een mismatch tussen gevraagde en beschikbare vaardigheden. Factoren zoals vergrijzing, beperkte instroom en minder aantrekkelijke banen versterken deze problematiek.
Naast demografische ontwikkelingen spelen ook arbeidsvoorwaarden en werkorganisatie een rol. In sommige gevallen blijven vacatures openstaan door lage lonen, zware werkomstandigheden of inefficiënte wervingsmethoden. Hierdoor ontstaat een situatie waarin tekorten niet alleen kwantitatief, maar ook kwalitatief van aard zijn. Sociale en culturele factoren, zoals genderstereotypen en het imago van VET-beroepen, beperken de instroom in bepaalde sectoren. Deze beroepen worden vaak als zwaar, weinig flexibel of minder prestigieus gezien, wat hun aantrekkelijkheid vermindert.
Arbeidstekorten als rem op Europa’s toekomst
De gevolgen van deze arbeidstekorten zijn aanzienlijk. Ze remmen de economische groei, verlagen de productiviteit en bemoeilijken innovatie. Dit is vooral problematisch in een periode waarin Europa zich moet aanpassen aan grote veranderingen, zoals de digitale en groene transitie en de toenemende geopolitieke onzekerheid, die de nood aan meer strategische autonomie versterken.
Hoewel technologische ontwikkelingen zoals AI een impact hebben op de arbeidsmarkt, blijkt uit het rapport dat VET-beroepen gemiddeld minder gevoelig hiervoor zijn dan beroepen voor hoogopgeleiden. Toch blijft het belangrijk dat werknemers over voldoende digitale vaardigheden beschikken.
Knelpuntberoepen
Het rapport toont duidelijk aan dat arbeidstekorten zich vooral concentreren in specifieke VET-beroepen. Vooral technische en praktische beroepen staan onder druk. Zo is er een groot tekort aan werknemers in de bouwsector, zoals elektriciens, loodgieters en timmerlieden, maar ook in de industrie, met functies zoals lassers en metaalbewerkers. Daarnaast zijn er aanzienlijke tekorten in de zorgsector (zoals zorgassistenten), de transportsector (zoals vrachtwagenchauffeurs) en de horeca (zoals koks en bakkers). In veel van deze beroepen speelt vergrijzing een belangrijke rol: een aanzienlijk deel van de huidige werknemers nadert de pensioenleeftijd, terwijl de instroom van jongeren onvoldoende is om dit op te vangen. Opvallend is dat ongeveer twee derde van de VET-beroepen in minstens één EU-land als knelpuntberoep wordt beschouwd, wat de omvang van het probleem onderstreept.
Beleidsoplossingen
Het rapport benadrukt dat een brede aanpak nodig is. Een eerste belangrijke pijler is het versterken van de aantrekkelijkheid en kwaliteit van het beroepsonderwijs. Dit kan door opleidingen beter af te stemmen op de vraag van de arbeidsmarkt en door nauwere publiek-private samenwerkingen tussen scholen en bedrijven, bijvoorbeeld via stages en andere vormen van duaal leren. Daarnaast benadrukt het rapport het belang van goed onderbouwd beleid. Cedefop pleit voor meer gericht onderzoek naar knelpuntberoepen en invloeden op de aantrekkelijkheid van VET. Door specifieke beroepen verder te analyseren en nieuwe databronnen, zoals enquêtes bij leerkrachten en werknemers, te gebruiken, kunnen beleidsmakers gerichtere en effectievere maatregelen ontwikkelen.
Verder wordt het belang benadrukt van het verbeteren van arbeidsomstandigheden. In veel knelpuntberoepen vormen lage lonen, beperkte doorgroeimogelijkheden en fysiek zware arbeid een belangrijke reden waarom vacatures moeilijk ingevuld raken. Daarom sluit het rapport aan bij de Quality Jobs Roadmap van de Europese Commissie, die inzet op betere lonen, veilige werkomstandigheden, baanzekerheid en meer ontwikkelingskansen. Zonder verbeteringen op dit vlak zullen opleidingsinitiatieven alleen onvoldoende verandering brengen.
Ook het vergroten van de arbeidsmarktparticipatie van ondervertegenwoordigde groepen, zoals vrouwen in technische sectoren of mannen in zorgberoepen, wordt als cruciaal gezien. Het doorbreken van genderstereotypen kan het potentieel aan arbeidskrachten vergroten.
Verder pleit Cedefop voor een betere erkenning van vaardigheden en diploma’s, onder meer om de integratie van migranten op de arbeidsmarkt te vergemakkelijken. Initiatieven rond transparantie van vaardigheden kunnen helpen om vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen.
Lees de gehele policy brief van Cedefop hier:
Fleur Korte is Projectleider bij PTvT, waar ze werkt aan twee Centres of Vocational Excellence: CoVE STEM Europe en CoVE SEED. Werkzaam vanuit Brussel, volgt zij de ontwikkelingen van het EU-beleid met betrekking tot STEM-onderwijs en -vaardighedenstrategie op de voet.
